Fakty i Mity: Czy osoby z autyzmem nie mają emocji?

Osoby z autyzmem odczuwają różne rzeczy tak samo, jak każdy inny człowiek. Mogą mieć trudności z odczytywaniem mowy ciała, rozpoznawaniem i nazywaniem własnych emocji lub emocji innych osób. Mogą mieć problemy z wyrażaniem swoich uczuć w typowy sposób. Jednak są w pełni zdolne do ich odczuwania.

Kłamstwo to trudna gra

Tekst ten [link] został pierwotnie opublikowany na blogu Głos w Spektrum w dniu 25 czerwca 2025 r. i był kontynuacją tekstu Agnieszki Chmiel „Kłamstwo dla dobra innych – czy zawsze jest bezpieczne?” [link]

Wiele osób ze spektrum autyzmu bezpośrednio mówi to, co chce przekazać lub wyrazić w różnych sytuacjach. Szczerość wynika nierzadko z trudności w przyjęciu odmiennej perspektywy innych ludzi. Kiedy ktoś z autyzmem kłamie to musi przyjąć dwa rodzaje tej perspektywy: prawdziwą, czyli taką jaka jest naprawdę (rzeczy są jakie są) i fałszywą, która jest związana z różnymi niuansami komunikacji społecznej. Takie subtelności to na przykład niewypowiedziane oczekiwania, postawy innych, czy też niepisane konwenanse. Zamiast „Masz brzydko obcięte włosy” powinno się nierzadko powiedzieć „Ładnie Ci w nowej fryzurze”. Dyplomatycznie zawsze można też oznajmić: „Oryginalne to uczesanie”. To jednak często jest trudne dla osoby z autyzmem, ponieważ może mieć kłopot z wyborem odpowiedniego wariantu odczytując co wypada, a czego nie wypada powiedzieć. I są sytuacje, w których oczekuje się unikania bycia szczerym. Mówienie prawdy wiąże się z różnymi konsekwencjami. Ma ono negatywny wpływ na relacje z innymi i bywa przyczyną trudnych sytuacji.

Kłamstwo często wiąże się z dodatkowym problemem, czyli udawaniem kogoś, kim się nie jest, niezgodnością obrazu siebie z rzeczywistością, dysonansem, sprzecznością i związanym z tym dyskomfortem. Gdy z kolei ktoś inny okłamuje swoje otoczenie to osobie ze spektrum trudno jest przyjąć, że robi to intencjonalnie, czyli dostrzec, że kłamstwo to... kłamstwo

Mitem jest, że ludzie z autyzmem nie są w stanie kłamać. Oczywiście, że potrafią robić takie rzeczy, ale nie jest to dla nich najłatwiejsza umiejętność. Dotyczy to nawet tak zwanych „białych kłamstw”, czyli takich, które mają na celu unikanie nieporozumień, czy spowodowanie zranienia uczuć kogoś innego. Można powiedzieć, że to kłamstwo w białych rękawiczkach: mówienie nieprawdy mając na uwadze dobro danej osoby, czy sytuacji. Ale stosowane regularnie utrudnia nawiązywanie i utrzymywanie relacji. Przecież kłamstwo w swojej definicji to wprowadzanie kogoś w błąd, celowe oszukiwanie. I niesie ze sobą ciężar, z którym trzeba sobie później poradzić.

Wspólne wzorce połączeń mózgowych w autyzmie i ADHD

Możemy biologicznie uzasadnić zaburzenia neurorozwojowe jako całe spektrum, a nie tylko osobne kategorie diagnostyczne.

Zaburzenia ze spektrum autyzmu i ADHD współwystępują bardzo często. Poza tym niektóre osoby z ADHD mają objawy podobne do obserwowanych w autyzmie, nawet jeśli nie spełniają kryteriów diagnostycznych dla ASD. Okazuje się, że można zidentyfikować wspólne, neurofizjologiczne podłoże takiego stanu.

Nasilenie objawów autyzmu jest związane z określonymi wzorcami komunikacji w mózgu oraz aktywnością (ekspresją genów) łączonych z rozwojem neuronów. Wzorce te pojawiają się u dzieci zarówno z diagnozą autyzmu, jak i ADHD. Wiele z tych genów jest także wiązanych przez badaczy z tymi dwoma rodzajami zaburzeń neurorozwojowych.

Wygląda na to, że współwystępowanie autyzmu i ADHD ma swoje podłoże w podobnych procesach neurofizjologicznych, które mogą przyczyniać się do cech obserwowanych w obu sytuacjach.

Źródło:
„Connectome-based symptom mapping and in silico related gene expression in children with autism and/or attention-deficit/hyperactivity disorder”
Molecular Psychiatry, 23.10.2025 r.
tutaj

Percepcja słuchowa w codziennych sytuacjach u dorosłych osób z autyzmem

Osoby z zaburzeniami ze spektrum autyzmu często mają specyficzną wrażliwość sensoryczną w porównaniu do osób neurotypowych. Prezentują szczególnie większe trudności z przetwarzaniem bodźców dźwiękowych. Taki stan nie ma związku z deficytami, czy też utratą słuchu. Przede wszystkim problem dotyczy słyszenia mowy. Jest to dość powszechne doświadczenie u osób z autyzmem.

Oprócz wyzwań komunikacyjnych związanych z rozumieniem niedopowiedzeń, przenośni i ukrytych znaczeń mogą również mieć większe trudności z nadaniem sensu dźwiękom, które docierają do nich z otoczenia, z określaniem skąd pochodzą poszczególne dźwięki lub też rozumieniem tego, co inni ludzie mówią. Szczególnie dotyczy to rozpoznawania mowy w szumie, w hałasie i przy dużej ilości różnych bodźców. Takie problemy zgłaszają zarówno osoby z diagnozą zaburzeń ze spektrum autyzmu, jak i samoidentyfikujące się, bez diagnozy klinicznej.

Trudności w tym obszarze są szczególnie widoczne w codziennych sytuacjach. Mają istotny wpływ na komunikację społeczną w interakcjach z innymi ludźmi.

Źródło:

„Exploring auditory perception experiences in daily situations in autistic adults”

Autism, 14.11.2025 r. (online)

tutaj

Życie po diagnozie autyzmu – nowy początek

Tekst ten [link] został pierwotnie opublikowany na blogu Głos w Spektrum w dniu 26 maja 2025 r. i był kontynuacją tekstu Agnieszki Chmiel „Nikt nie uczy, jak żyć po diagnozie. O zagubieniu po poznaniu swojej tożsamości w spektrum”. [link]

Czy otrzymanie diagnozy spektrum autyzmu w dorosłości przynosi ulgę? Bywa, że od razu tak, niejako automatycznie, ale nie zawsze tak się zdarza. Są osoby, które mają mieszane uczucia, potrzebują czasu na zaadaptowanie się w nowej sytuacji, a także wsparcia terapeutycznego i psychoedukacji. Pojawia się niepewność: co to właściwie dla mnie znaczy. Niekiedy jest rozczarowanie, że nic się nie zmieniło, że świat jest dalej taki sam. Jeszcze trudniej jest, gdy osoba świeżo po diagnozie żyje w środowisku, które nie ma świadomości czym tak naprawdę jest autyzm i spostrzega go przez pryzmat stereotypów, braku wiedzy i błędnych wyobrażeń. Co więcej, zdarzają się też sytuacje, kiedy otoczenie bagatelizuje, wręcz unieważnia taką diagnozę. To boli, dodatkowo obciąża i zdecydowanie nie przynosi ulgi. Co więcej: obarcza koniecznością edukowania rodziny i znajomych w obszarze autyzmu.

Z własnej perspektywy niekoniecznie priorytetem jest naprawianie „uszkodzeń”. Kluczowe jest zrozumienie i zaakceptowanie tego, że jest się osobą neuroróżnorodną, ważna jest nowa identyfikacja oraz poczucie tożsamości. Zrozumienie przyczyn dotychczasowych trudności i własnego sposobu życia może pomóc na nowo spojrzeć na swoje doświadczenia i myśleć o przyszłości. Taka sytuacja prowadzi do nierzadko do dezorientacji, pojawiają się pytania o wartość swojego dawnego życia, próby jego oceny.

System wsparcia dla dzieci i młodzieży po diagnozie spektrum autyzmu oferuje wiele różnych możliwości, ale dorosłym ma niewiele do zaproponowania. Są oni w większości sytuacji zdani sami na siebie. Dane pokazują, że bardzo dużo z nich nie ma pracy lub ma trudności z jej utrzymaniem, częściej doświadczają samotności w porównaniu z tymi, którzy są neurotypowi. Poza tym ponad połowa miewa lub miała myśli samobójcze, a około 1/3 próbowała popełnić samobójstwo. Współczesny świat może nie rozumieć, czego tak naprawdę potrzebują dorosłe osoby z autyzmem.

Osoba po diagnozie próbuje i chce zrozumieć oraz zaakceptować tę zupełnie nową część swojej tożsamości. To może prowadzić do konieczności przeformułowania swojego życia, stawiania nowych oczekiwań od niego, innych celów, zmian w relacjach i nawet związkach. Pojawia się ponowna ocena, albo też kwestionowanie tego co było i jest, poszukiwanie nowego. Jest to bardzo trudny moment, bez instrukcji, mapy i drogowskazów. Wtedy bardzo ważne jest wsparcie psychoterapeutyczne i edukacyjne w tym obszarze, obejmujące także pomoc środowiska osób ze spektrum autyzmu. Człowiek z taką diagnozą wyrusza w drogę i nie powinien być na niej sam.

Specyficzne trudności w uczeniu się - współwystępowanie z autyzmem i ADHD

Specyficzne trudności w uczeniu się (dysleksja, dysgrafia, dysortografia, dyskalkulia) występują u prawie połowy dzieci z ADHD i ponad połowy dzieci z autyzmem.

Nie diagnozuje się ich u dzieci z:

✔ inteligencją niższą, niż przeciętna
✔ niepełnosprawnością intelektualną 
✔ niedosłuchem
✔ niedowidzeniem
✔ dziecięcym porażeniem mózgowym
✔ epilepsją
✔ po urazach głowy
✔ po zapaleniu opon mózgowych

Jak wzrasta liczba diagnoz autyzmu?

Chyba większość osób zainteresowanych tym tematem zna statystyki. W ciągu dekady liczba dzieci i dorosłych, u których zdiagnozowano zaburzenia ze spektrum autyzmu wzrosła o 175%. A notowana w USA przez CDC (Centers for Disease Control and Prevention) od połowy lat siedemdziesiątych ilość diagnoz wzrastała wyraźnie coraz bardziej lawinowo. Od 1 na 5 tys. osób w 1975 r. do 1 na 31 w 2025 r.

W badaniu sprzed roku analizowano dane z dokumentacji medycznej i ubezpieczeniowej ponad 12,2 miliona osób w USA w latach 2011–2022. W tym okresie częstość występowania autyzmu wzrosła z 2,3 na 1 tys. osób do 6,3 na 1 tys. Te dane są z grubsza podobne do opracowywanych przez CDC.

Rozpowszechnienie ASD jest najwyższe wśród dzieci w wieku od 5 do 8 lat: 30,3 na 1 tys. dzieci w 2022 r. Wśród dorosłych rozpowszechnienie jest zauważalnie niskie, zwłaszcza wśród osób w wieku 45 lat i starszych. Wśród młodych dorosłych w wieku 26–34 lat odnotowano najwyższy wzrost liczby diagnoz: o 450% w badanym okresie.

To sugeruje, że u nich autyzm może nie być diagnozowany w dzieciństwie, ale dopiero we wczesnej dorosłości, gdy różne wyzwania życia stają się zbyt duże, aby sobie z nimi poradzić.
Mężczyźni otrzymują diagnozę ok. trzy razy częściej niż kobiety. Różnica ta jednak zmniejsza się.

Wskaźniki diagnoz wzrosły o 305% wśród dziewcząt i 315% wśród kobiet, w porównaniu do 185% wśród chłopców i 215% wśród mężczyzn. To może odzwierciedlać większą świadomość objawów spektrum autyzmu u kobiet, które najczęściej objawiają się inaczej niż u mężczyzn.

Źródła:
"Autism Diagnosis Among US Children and Adults, 2011-2022"
Jama Network, 29.10.2025 r.
tutaj
"Autism diagnosis on the rise, according to trends study"
Autism Speaks, 01.11.2024 r.
tutaj

Nie pamiętam bo boli: amnezja dysocjacyjna u osób z autyzmem

Tekst ten [link] został pierwotnie opublikowany na blogu Głos w Spektrum w dniu 15 maja 2025 r. i był kontynuacją tekstu Agnieszki Chmiel „Dlaczego nie pamiętam wielu momentów z przeszłości. O lukach w pamięci i emocjonalnym zamrożeniu”. [link]

Występowanie u osób z autyzmem problemów o charakterze traumy (PTSD) jest częstsze, niż w populacji ogólnej. Szczególnie dotyczy to traumy złożonej (cPTSD), czyli rozwijającej się w efekcie powtarzającego się, długotrwałego i drastycznie nasilonego stresu. Amnezja dysocjacyjna to niezdolność do przypomnienia sobie ważnych informacji i wydarzeń osobistych bieżących oraz tych z przeszłości. Zazwyczaj nie zostałyby one utracone. Dzieje się tak jednak z powodu traumy. Zapomniane informacje mogą być niedostępne dla świadomości, ale często i tak wpływają na zachowanie oraz reakcje w różnych sytuacjach.

Osoby w spektrum autyzmu w takich okolicznościach, w których doświadczają skrajnie silnego stresu mogą wydawać się zdezorientowane, niezdolne do skupienia na sytuacji, w której uczestniczą. Występują trudności ze zrozumieniem gdzie się znajdują i co dzieje się w otoczeniu (derealizacja). Mogą doświadczać luk w pamięci (amnezja). Pojawia się wówczas silny niepokój i frustracja. Może mieć miejsce poczucie odłączenia (depersonalizacja, czyli obserwowanie swojego życia niejako z zewnątrz swojego ciała lub oglądanie siebie jakby w filmie). Wtedy osoba może być zagubiona, miewać stany lękowe, a nawet ataki paniki. Reakcją obronną na taki stan rzeczy jest z reguły odrętwienie, słabsza ekspresja (szczególnie emocjonalna), czyli problemy z wyrażaniem swoich myśli i uczuć. To powoduje także mniejsze zaangażowanie w interakcje z innymi ludźmi, ograniczenie komunikacji, czy nawet wycofanie się z niej i izolacja społeczna. Jest to mocno stresujące dla takiego człowieka, jak i dla jego bliskich.

Osoby z autyzmem mogą być bardziej podatne na reakcje zamrożenia o charakterze dysocjacyjnym. Wynika to między innymi z aleksytymii (trudności w rozpoznawaniu i nazywaniu emocji), słabszych kompetencji społecznych, czy też trudności sensorycznych. Wtedy pojawiają się różne bezpośrednie wyzwalacze dysocjacji. Może to być na przykład przeciążenie sensoryczne, przytłoczenie społeczne lub zmiany w otoczeniu.

Związek między spektrum autyzmu a dysocjacją jest bardzo złożony. Kompleksowa diagnoza, odpowiednie interwencje terapeutyczne i wsparcie bliskich osób są kluczowe dla skutecznego radzenia sobie z trudnościami i poprawy jakości życia.

Wiek otrzymania diagnozy autyzmu

Analiza danych uzyskiwanych przez wiele lat w Europie, Australii i Stanach Zjednoczonych pod kątem profili genetycznych osób z autyzmem pokazała m. in. dane statystyczne dotyczące wieku diagnozy. Większość diagnoz autyzmu stawia się przed ukończeniem 18 roku życia.

• 22% diagnoz stawia się do 4 roku życia
• 20% w wieku od 5 do 8 lat
• 15% w wieku od 9 do 12 lat
• 16% w wieku od 13 do 17 lat

Diagnozy u dorosłych częściej dotyczą kobiet. 25% kobiet z autyzmem otrzymuje diagnozę w wieku 19 lat lub później, w porównaniu z 12% mężczyzn.

Źródło:
"Polygenic and developmental profiles of autism differ by age at diagnosis"
„Nature”, 01.10.2025 r.
tutaj

Kobiety z autyzmem: doświadczenie menopauzy

Kobiety w spektrum autyzmu zgłaszają wiele objawów menopauzy. Często nie są ich świadome, gdy zaczynają ich doświadczać. Są to trudności podobne, jak u osób neurotypowych. Jednak u kobiet z autyzmem są one bardziej nasilone. Wpływają również istotnie na spostrzeganie siebie.

Nasilają się przede wszystkim:

• problemy ze zdrowiem psychicznym
• zaburzenia funkcji poznawczych
• zwiększona wrażliwość sensoryczna
• zmęczenie i osłabienie
• zaburzenia snu
• uderzenia gorąca
• nocne poty
• bóle głowy
• zmiany w sposobie komunikacji
• tendencje do maskowania

Źródło:
„Autism and the Menopause Transition: A Mixed-Methods Systematic Review”
Autism in Adulthood, 01.09.2025 r.
tutaj